Proszę o przekazywanie wsparcia w ramach 1 proc. podatku dla Krzysia Bulczaka, największego bohatera, jakiego znam. KRS 0000037904 z dopiskiem 20374 Bulczak Krzysztof

Dostęp do publikacji naukowych: standardowe i alternatywne rozwiązania

Otwarty dostęp do publikacji naukowych wydaje się dziś standardem, jednak w praktyce z wielu tekstów skorzystać można wciąż jedynie opłacając dostęp lub korzystając z subskrypcji opłacanych przez biblioteki. Dane serwisu ROAD (Directory of Open Access Scholarly Resources) pokazują także zróżnicowanie zasięgu otwartego dostępu ze względu na typ publikacji – chociaż czasopisma naukowe masowo przyjmują modele open access, to wolne korzystanie z monografii naukowych online wciąż jest utrudnione:

Zmiana zasięgu otwartego dostępu w czasie: wykres na podstawie danych ze źródeł indeksowanych przez ROAD

Według innych szacunków około 28 proc. literatury naukowej jest dostępne w ramach wybranych modeli open access (The State of OA: A large-scale analysis of the prevalence and impact of Open Access articles, 2017).

Jak sobie radzić w przypadku braku dostępu do tekstu naukowego? Jeśli nie możemy skorzystać z baz subskrybowanych przez bibliotekę, pozostaje działać na własną rękę. Przygotowałem krótkie zestawienie metod, jakimi w 2018 roku posługują się badacze i badaczki z całego świata, poszukując możliwości wolnego zapoznania się z wybranym tekstem naukowym. Zestawienie nie ma na celu ani podważania zasadności oficjalnych polityk open access wdrażanych przez wydawców, uczelnie budujące repozytoria czy rządy państw, jego celem nie jest też nakłanianie do naruszenia przepisów prawa autorskiego. Oceniając możliwości skorzystania z części wymienionych niżej zasobów i narzędzi warto wziąć pod uwagę instytucję dozwolonego użytku prywatnego (wolno korzystać z już rozpowszechnionego utworu w zakresie własnego użytku osobistego bez zezwolenia twórcy) i dozwolonego użytku naukowego i dydaktycznego.

Rozwiązania pozwalające na wolny dostęp do publikacji naukowych (2018)

  • Indeksy i wyszukiwarki

    • ROAD (Directory of Open Access Scholarly Resources): baza indeksująca 17 źródeł danych o publikacjach w otwartym dostępie, m.in. DOAJPubMed Central;
    • Google Scholar: szacunki wskazują, że ponad 60 proc. tekstów z lat 2004-2014 indeksowanych przez tę wyszukiwarkę było swobodnie dostępne online (Open access and sources of full-text articles in Google Scholar in different subject fields, 2015);
    • Federacja Bibliotek Cyfrowych: indeksująca m.in. polskie biblioteki cyfrowe oraz niektóre repozytoria uczelniane oraz dziedzinowe (konieczne może być użycie wyszukiwania zaawansowanego);
    • Paperity – agregator danych o publikacjach naukowych w trybie open access, indeksujący ponad milion artykułów;
    • CORE – kolejny agregator publikacji open access, integrujący metadane z repozytoriów i otwartych czasopism (łącznie ponad 83 mln publikacji);
  • narzędzia przeglądarkowe
    • Open Access Button – społecznościowa aplikacja do rozszerzania zasięgu otwartego dostępu: obok możliwości znalezienia open accessowych wersji publikacji, aplikacja ułatwia łączenie czytelników z autorami, którzy mogą zadecydować o uwolnieniu swojego tekstu;
    • Unpaywall: aplikacja wskazuje otwarte wersje publikacji naukowych na bazie indeksów repozytoriów, PubMed Central, DOAJ, Crossref i DataCite. Informuje dodatkowo o modelu open access wykorzystanym przy uwalnianiu artykułu naukowego – co daje użytkownikowi wiedzę o możliwościach jego dalszej redystrybucji czy przetwarzania.
  • dane badawcze
  • shadow libraries – Według Diodora Sycylijskiego (I wiek p.n.e.) Biblioteka Aleksandryjska miała posiadać swoją kopię, oddaloną od miasta instytucję przeznaczoną dla badaczy niezwiązanych z oficjalną biblioteką, udostępniającą jednak ten sam zasób pism (stąd shadow library).
    • Sci-Hub (podaję link do konta na Twitterze, na którym znaleźć można informacje o aktualnej domenie Sci-Hub). Sci-Hub to wyszukiwarka oszukująca systemy paywallowe komercyjnych wydawców, posługujemy się nią wklejając w pole wyszukiwania adres DOI lub URL. W 2017 roku teksty naukowe ze Sci-Hub na terenie Polski pobierano ponad milion razy! Zob. też Czy Sci-Hub to alternatywa dla Open Access?
    • Monoskop – tematyczne, kulturowe i ignorujące prawa autorskie wiki i blog, na którym znaleźć można czasopisma i książki z historii sztuki, badań nad mediami czy z teorii kultury.
  • media społecznościowe
    • #ICanHazPDF – opublikowanie na Twitterze wpisu z tym hashtagiem, informacją o poszukiwanym artykule i własnym adresem email może pomóc w dotarciu do niego (jest szansa, że ktoś ma do niego dostęp i wyśle nam kopię);
    • Academia.eduResearchGate.net – komercyjne serwisy imitujące otwarty dostęp, niekiedy z problemami ze strony wielkich wydawców. Aby uzyskać dostęp do publikowanych tam tekstów może pojawić się konieczność założenia konta i umieszczenia kilku swoich prac.

Udostępnij na na Twitterze | Udostępnij na Facebooku

Przeczytaj także