Proszę o przekazywanie wsparcia w ramach 1 proc. podatku dla Krzysia Bulczaka, największego bohatera, jakiego znam. KRS 0000037904 z dopiskiem 20374 Bulczak Krzysztof

Jak opublikować książkę naukową online: alternatywne rozwiązania

Jednym z ciekawszych kierunków zorientowanej cyfrowo humanistyki jest eksperymentowanie z tradycyjną postacią książki. Nie chodzi tu jedynie o badania językowe czy szeroko zakrojone programy analityczne (takie jak istniejący dzięki Google Books Ngram Viewer), ale też przebudowywanie i testowanie nowych sposobów publikowania – w tym publikowania naukowego. Plik PDF umieszczony legalnie w uczelnianym repozytorium lub nieformalnie na Academia.edu, a może bezpieczniejsza, bo chroniona przed łatwym kopiuj & wklej wersja na Issuu – to tylko proste wariacje standardowej postaci książki naukowej w Internecie. Warto poznać prawdziwe alternatywy.

Wszystkie one korzystać będą z możliwości udostępnianych przez format cyfrowy i podstawowe cechy WWW: łatwości i darmowości bezstratnego kopiowania, z hipertekstu czy z wielowarstwowej struktury umożliwiającej łączenie w jedno grafiki, tekstu i elementów otwartych na interakcję z czytelnikiem-użytkownikiem. Przede wszystkim – w odróżnieniu od postaci zamkniętego PDF-a – można je zaprojektować w sposób odrzucający tradycyjny płaski interfejs tekstu. I to wydaje się najciekawsze i najbardziej obiecujące.

Warunki wstępne i trochę teorii

Podejmując wstępną pracą nad wypracowaniem alternatywnej formuły książki naukowej w Internecie warto zastanowić się, czy dostępne są wszystkie niezbędne do jej zainicjowania zasoby. Trzeba odpowiedzieć na pytania o to, czy i jakie mamy prawa do tekstu książki i ilustracji w niej umieszczonych? Czy posiadamy wersję tekstową? Jakimi zasobami finansowymi i technicznymi dysponujemy? Oraz – co najważniejsze – jaki efekt chcielibyśmy uzyskać: metody przygotowania publikacji, która ma być przede wszystkim przyjazna w lekturze różnić się będą od metod przygotowania eksperymentalnej książki-aplikacji, w przypadku której podstawową będzie odrzucenie płaskiego (ale wciąż najbardziej intuicyjnego) interfejsu tekstu.

Projektując nowe cyfrowe wydanie odrzucamy płaską strukturę tradycyjnej książki i wydzielamy zestaw warstw (podobnie jak w pliku graficznym edytowanym w Photoshopie czy w Gimpie, gdzie również pracujemy na warstwach). W porównaniu do teorii hipertekstu i literatury cyfrowej nie jest to specjalnie rozbudowana i głęboka refleksja nad książką, jednak do celów roboczych można ją przyjąć. Inspiracją może tu być stary tekst Edwarda L. Ayersa, jednego z fundatorów cyfrowej historii jako kierunku badawczego: w 1999 roku w artykule The Pasts and Futures of Digital History przywoływał on za Robertem Darntonem koncepcję monografii historycznej posiadającej strukturę warstwową:

The top layer could be a concise account of the subject, available perhaps in paperback. The next layer could contain expanded versions of different aspects of the argument, not arranged sequentially as in a narrative, but as self-contained units that feed into the topmost story. The third layer could be composed of documentation… A fourth layer might be historiographical… A fifth layer could be pedagogic… And a sixth layer could contain readers’ reports, exchanges between author and editor, and letters from readers…

Warto zwrócić uwagę, że poszczególne warstwy (layers) różnią się nie tylko zawartością, ale też ogólnym przeznaczeniem. Przykładowo, na bazie głównego tekstu naukowego zbudować można warstwę edukacyjną lub uzupełnić warstwę narracji warstwą źródłową i zbiorami danych badawczych lub przestrzenią komentarzy od użytkowników, oddzieloną wyraźnie od treści autoryzowanej przez autora czy autorkę.

Warstwy książki cyfrowej

Zastanawiając się nad optymalną postacią własnej monografii publikowanej online warto wziąć pod uwagę przygotowanie następujących warstw na bazie podstawowego tekstu:

  • warstwa zmian: raz opublikowana książka może być nieustannie aktualizowana, poprawiana i uzupełniana; warstwa kontroli zmian nie tylko pozwoli zachować archiwalne wersje tekstu, ale też umożliwi śledzenie postępów pracy nad podejmowanym przez nas tematem;
  • warstwa nawigacji: płaski tekst uzupełnić można hipertekstowymi odsyłaczami do wybranych zasobów, fragmentów czy źródeł zewnętrznych;
  • dodatkowa warstwa semantyczna: na płaski tekst wykładu nałożyć możemy warstwę semantyczną, w której umieścimy np. wyjaśnienia wykorzystywanych w tekście pojęć czy dodatkowe komentarze odautorskie;
  • warstwa bibliografii: warto wydzielić tę warstwę od podstawowego tekstu i pozwolić czytelnikom na wykorzystywanie naszej publikacji jako bazy bibliograficznej;
  • warstwa użytkowników: możemy umożliwić czytelnikom komentowanie / ocenianie wybranych fragmentów naszego tekstu, ew. zezwolić im na ich bezpośrednie edytowanie;
  • warstwa wizualizacji: wybrane elementy narracji mogą być uzupełnione wizualizacjami (za pomocą zestawów danych czy mapy);
  • warstwa źródeł: pod główną warstwą tekstu możemy umieścić warstwę udostępniającą zestaw źródeł i danych badawczych, będących podstawą naszego wykładu;
  • warstwa API: API (Application Programming Interface) to interfejs programistyczny, pozwalający w automatyczny sposób pobierać i przetwarzać zasoby udostępniane w ramach naszej publikacji. Warstwa API cyfrowej książki naukowej pozwolić może np. na automatyczne generowanie streszczeń, pobieranie aktualizacji tekstu na bieżąco, badanie stylu i zawartości tekstu itp.;
  • warstwa archiwum: warstwa udostępniająca w łatwy i zgodny ze standardami sposób gotowe do pobrania i przetwarzania źródła naszej książki (xml) oraz generowania formatów czytnikowych (epub, mobi)

Konkretne rozwiązania

  • wiki: wiki to model strony internetowej pozwalającej na łatwą edycję treści i zachowującej archiwalne wersje tekstu po kolejnych edycjach. Szeroka dostępność darmowych i otwartych skryptów wiki oraz prostota ich obsługi sprawia, że mogą być one wykorzystywane do szybkiego publikowania skryptów akademickich, materiałów dydaktycznych czy podręczników. Zob: Comparison of wiki software, WikiMatrix;
  • GitBook: GitBook to system pozwalający na opublikowanie książki jako repozytorium Git. W ten sposób wszystkie zasoby naszej książki mogą być w standaryzowany sposób kopiowane i przetwarzane, system zapewnia pełną kontrolę wersji (z komentarzami do poszczególnych zmian), wsparcie dla dodatkowej warstwy semantycznej nad tekstem (np. słownik pojęć z generowanym automatycznie indeksem), formatowanie tekstu ułatwiające czytanie oraz prosty mechanizm eksportu treści do formatów czytnikowych. Obsługa przez przeglądarkę i/lub linię komend.
  • WordPress: WordPress to popularne darmowe i wolne oprogramowanie, pozwalające – z wykorzystaniem odpowiednich wtyczek i szablonów – na przygotowanie zaawansowanej publikacji cyfrowej. Wraz z Wordpressem dostajemy wersjonowanie treści, obsługę dodatkowych pól formularzy, wizualizacji (mapy, wykresy), system komentarzy wraz z moderacją, prostą obsługę multimediów oraz eksport treści do plików xml. Wtyczka comment press pozwala na gromadzenie komentarzy do poszczególnych paragrafów tekstu, Anthologize na wygenerowanie publikacji czytnikowej i PDF z wpisów WordPressa i zewnętrznych źródeł udostępniających kanały RSS.
  • didh: didh to zaawansowana aplikacja, na bazie której opubliowano internetową wersję tomu Debates in Digital Humanities. Skrypt oferuje m.in. dostosowany do przeglądarek mobilnych layout, intuicyjną i szybką nawigację, możliwość zaznaczania i komentowania fragmentów tekstu, tworzenie kont czytelników oraz API udostępniające zasoby książki (w formule tylko do odczytu).
  • TEI: konsorcjum Text Encoding Initiative może być źródłem gotowych metod semantycznego kodowania płaskiego tekstu. Dostępne są rozwiązania dla wielu gatunków treści, tak poezjiprozy jak i tekstów źródłowych oraz wydań krytycznych źródeł. Kodowanie semantyczne w TEI wspomagane jest przez wiele edytorów tekstu.
  • Typeplate i podobne rozwiązania: Typeplate to framework (zestaw gotowego kodu) ułatwiający zaprojektowanie poprawnie się wyświetlającej i odpowiednio użytecznej strony tekstu. Zadbanie o wygodę czytelnika-użytkownika książki cyfrowej jest tak samo ważne jak organizacja jej struktury.
  • Oddysey.js i podobne rozwiązania: Oddysey.js to framework pozwalający na przygotowanie publikacji cyfrowej, której treść rozplanowana jest w przestrzeni mapy i linii czasu. Więcej na ten temat na stronach HiM.
  • i na koniec DocPad i podobne rozwiązania: DocPad to narzędzie reprezentujące popularną ostatnio filozofię tworzenia stron WWW, opartą na założeniu, że należy projektować i udostępniać jak najlżejsze i najszybciej wyświetlające się rozwiązania i że można to robić z poziomu linii komend. DocPad pozwala złożyć w jedno treści z wielu źródeł i wygenerować dynamiczną stronę WWW z dokumentacją czy podręcznikiem, która nie będzie potrzebowała żadnego CMSa oraz nie będzie wykorzystywała znacznych zasobów serwera (tak jak robi to choćby źle skonfigurowany WordPress). Warto poznać także m.in. Expose (do generowania bogato ilustrowanych tekstów, choćby przewodników czy tutoriali) oraz MkDocs.

Udostępnij na na Twitterze | Udostępnij na Facebooku

Przeczytaj także